Wednesday, July 10, 2013

SHANGLAWT MAHKRUN

(Jinghpawkasa)

Awmdawm Shanglawt gaw gap la lu mat wa sai mungdan kaji nkau ni a galaw mat wa ai mabyin labau ni hpe yu yang anhte Jinghpaw Wunpawng ni mungdan lu na matu rawt malan galaw nga ai hta grau yak ai ni nga ai hpe mu lu ai. Mana maka sum machyi hkrum nna mungdan shanglawt lu la mat wa ai law law nga ai hta 2002 ning hta shanglawt mungdan lu la sai East Timor mungdan mung lawm nga ai. Shanhte rawt malan hkrunlam labau ni gaw anhte amyu Jinghpaw ni hte grai nan bung nga malu ai. Dai majaw shanhte mungdan lu wa ai lam ni hpe yu nna myit n’gun lu, hpaji ningja jat, ladat ningnan shalat la lu na matu garan kachyan dat nngai.
 
East Timor mungdan gaw South East Asia mungdan ni hta shanglawt lu ai hpang jahtum mungdan rai nga ai. Gang/ kaba de (5’64) sq mile (14,609) sq km sha re zinlawng mungdan rai nga ai. Mung chying masha ni gaw Catholic Hkristan makam masha hpe lang nga ma ai, Kachinland hta grau kaji la nga ai mungdan rai nga ai. Moi 1520 ning kaw nna 1975 du hkra Potuki ni a colonel kata e du mat wa nna 1976 ning July 16 ya shani she mungdan shanglawt lu nna Democratic Republic of East Timor ngu dai daw shaming la masai. Mungdan shanglawt lu ai (9) ya sha naw rai yang Indonesia mung maden hpyen gum shem ni bai htim shang wa nna zing madu up sha mat wa ai gaw (25) ning na mat nna, 2002 ning hta she Indonesia mung maden hpyen gumshem ni up sha ai kaw nna mungdan shanglawt kalang mi bai lu la nga ma ai.

Moi de ya na East Timor a sinna hkran zinlawng ginra ni hpe gaw Dutch mung maden ni uphkang ai kata rai nna 1950 ning hta the Independent Republic of Indonesia ngu nna shanglawt lu la nga ma ai. Mung masha tsa lam shadang 90% gaw muslim kam sham ai ni rai nga ai. Indonesia gaw 1976 ning hta East Timor ni hpe shang chying lau up sha hpang wa sai, dai majaw East Timor mung masha ni gaw Indonesia mung maden hpyen gum shem ni hpe ninghkap kasat ai majan byin lai wa yu nga ma ai. Majan shaning (25) ladaw hta mung shawa masha 200,000 gaw asak sum hkrum masai, ndai zawn mungdan hpyen tsin yam byin hkrum nga ai lam ni hpe hpung woi Jau activist ni, mung shawa rawt malan ni gaw mungkan yawng chye hkra galaw dat lu nga ma ai, dai majaw maigan mungdan law law gaw na ya, mu ya rai wa nna madat hkap la ya wa ai hte myit hpawm mungdan (International) kaw nna Indonesia hpyen gumshem ni hpe sadi jaw dat manu ai. East Timor amyu masha ni shanglawt lu lam matu jawm galaw ma ai hta hkristan hpung woi Bishop Carlos Filipe Ximenes Belo, hte Jose Romos-Harta yen gaw hkrit ai lam nnga, magrau grang ai hte mungdan lawt lam shamu shamawt galaw ma ai majaw mungkan kaw nna Noble Peace Prize hpe mung shagrau jaw hkrum nga ma ai.

1998 ning hta Indonesia mungdan gumsan magam Suharto uphkang nga ai ten e asuya kata hta nru nra byin wa ai majaw gumshem jau bu Suharto a daru magam kawng kya mat wa nna shi hte shing jawng nga ai B.T HoBibie gaw 1999 ning hta Indonesia a gumsan magam aya hpe dang la lu nu ai, shi gaw East Timor hpe shalawt na lam mung tsun dat sai. Htawng hta rim sharawng tawn da ai East Timor rawt malan ningbaw Jose Alexandre Gusmao hpe mung Indonesia htawng kaw nna shale ya nu ai.

Dai ten UN kaw nna mung East Timor hta mungshawa ra sharawng ai shanglawt lam hte seng ai referendum lawan galaw na matu 2 lang tsun shadut dat sai. 1999 August 30 hta East Timor mung shawa ni gaw shanglawt la na nla matu me (voted) bang dawdan dat manu ai. Dai hta shanglawt mungdan la ga ngu ai mung shawa gaw 78.5% du hkra law nga sai, shanglawt la na de rai wa ai majaw Indonesia hpyen gumshem ni gaw gasat majan n’gun hpe grau shaja dat ai hte mung shawa ni hpe mung grau zingri wa sai majaw mungshawa ni mung hprawng bra hkawm nga masai.

Nde ntsa UN simsa hpyen hpung ni gaw Timor mungdan de shang sa nna Tmor masha ni hpe lakawn la na lam tsun ai hte Australia woi awn ai UN hpyen hpung n’gun (200) gaw East Timor de shang bang wa nna simsa lam bungli galaw ya hpang sai. Australia gaw shingdu kaw nna East Timor ni hpe madi shadaw jaw ya ai majaw UN simsa hpyen hpung ni shang garum ya lu ai mung rai nga ai. East Timor hpe UN Transitional Authority in East Timor (UNTAET) kaw nna East Timor hpe 3 ning hkawt kawn hkang ya ai hpang 2002 ning May 20 ya hta East Timor gaw mungdan shanglawt bai lu sai lam ndau dat masai hte, April 14, 2002 ning hta ninghkap rawt malan ningbaw Jose Alexandre Gusmao hpe mungdan a gumsan magam gunhpai na jawm lata san dat masai rai.

Mungdan langai shanglawt lu na matu nga ra ai hkring htawng hte seng nna mungkan munghpawm hpung (UNO) kaw nna mung masat tawn ai ripkawp tara nga nga ai. Dai hta Kachinland mung shanglawt ai mungdan byin nga ra ai tara masa ni hta lawm nga chyalu rai nga ai. Dai majaw, ya ten Kachin ni hte myen asuya ni mung masa tsun jahta bawngban ai hta UN dat kasa shang dung lawm wa ai gaw dung madat ya na hte mu chye ya na matu san sha saw shaga ai kun? Shing nrai UN kaw nna madaw shanglawt lam hpe hkrak tsun hparan daw dan shangun na matu saw lajin ai rai kun? Dik na UN nlu garum ya jang mung laga lu garum na zawn re G-8 hpung ni, EU hpung ni naw nga ai re. Dai zawn re n’gun kaba ai wuhpung ni shang lawm hparan daw dan ya ai nrai yang gara hku mung Kachinland gaw myen colonel kaw na lawt lu na nloi nga ai.

Jinghpaw Wunpawng ni a mungdan gam maka mung East Timor ni zawn rai nga ga ai. Awmdawm shanglawt lu taw nga ai kaw1886 ning e Britisha mung maden ni colonel galaw hpang masai, myen ni hkalem ai majaw 1948 ning hta myen ni hte kapyawn nna shanglawt jawm la kau saga ai. Shanglawt lu ai hpang shaning jang U Nu woi awn ai myen asuya gaw myen colonel hpe bai nyan galaw wa masai. 1962 ning hta myen hpyen gumshem a colonel kata de lup mat wa ai gaw ya aten du hkra rai nga saga ai.

Dai ni anhte amyu Jinghpaw Wunpawng ni hkrum sha nga ai hpyen tsin yam ni gaw, East Timor mungdan masha ni hkrum sha lai wa sai hpyen tsin yam ni hta nga yang mana maka tsamai nga ai. East Timor rawt malan hpung ni hta nga yang Shanglawt mungdan gaw de na matu atsam marai mana maka lu da ai ni rai nga ga ai. Mungdan shanglawt bungli galaw na hta jailang na gumhpraw ni hpe Lungseng maw, Ja maw, laga nhprang maw, Maisak/ mailung ni hpe dut ginlen la mai nga ai, tinang amyu uphkang ginra hte yep re Miwa mung jarit gat lawk, India mung jarit gat lawk nga nga ai. Lang ra ai jak arung arai ni hpe mung mai mari la lu nga ai. Ndai ram mahkrun kaja, ahkaw ahkang kaja madu da lu nga ning len hpa majaw shaning (60) ning hkawt rawt malan galaw wa nga ga tim myen colonel kaw nna lawt pru lu ai lam nnga shi ai kun? Ningra ai lam nga ai rai yang mung lawan gram kau nna awng padang lawan lu hkra galaw ra saga ai law!

M. Zau Hkum

No comments:

Post a Comment

Comment မ်ားကုိ စီစစ္ျပီး တင္ေပးပါမည္။ မုိက္ရုိင္းေသာ၊ လူသားမဆန္ေသာ Commet မ်ား တင္မေပးပါ။